AKARSULAR
DİCLE’nin kaynağı, Gölcük Gölü’nün(Hazar gölü) güneyinde Deveboynu denilen yerdedir. Deveboynu’nun Ergani’ye yakın olması nedeniyle Ergani Suyu diye de adlandırılır. Bu su, kaynağın yaklaşık 32 km. aşağısında Dipni Çayı ile birleşir. Bu iki su Dicle’yi oluşturur. Dicle’nin ana kolları, Doğu Toroslar ya da Ermeni Toroslarının güney yamacını sularlar. Cuinet, bu noktadan Til yakınlarında Botan Çayı ile birleştiği noktaya değin Dicle’ye otuz dörtten fazla akarsuyun karıştığını belirtir. Botan Suyu ile birleşen Dicle’yi geçer ve geniş bir yatakta akarak Mezopotamya ovasına çıkar. Kolu Hazil ile birlikte Norduz ovasını sulayan Habur Nehri, Habur yakınlarında Dicle’ye katılır.
Dicle, Musul’un 55 km. güneyinde Büyük Zap’la, bu noktadan yaklaşık 48 km. güneyde Küçük Zap’la birleşir. Küçük Zap’ın Dicle’ye katıldığı noktanın 130 km. güneyinde Adaym Nehri Dicleye katılır(.
FIRAT, iki büyük nehrin, Karasu (Batı Fırat) ve Murat Suyu’nun (Doğu Fırat) birleşmesiyle oluşur. Kaynağını Erzurum’un
kuzeyinde, yaklaşık 2630 metre yüksekliğindeki Dumru Dağı’ndan alan Karasu, Erzincan’a değin güneybatı yönünde akar. Erzincan’dan sonra kayalık bir vadi boyunca Kemah’a doğru devam eden Karasu, burada Kumu Suyu ile birleşir. Murat Suyu ise Diyadin’in güneybatısında, yaklaşık 3500 metre yüksekliğindeki Aladağ’ın kuzey yamacında doğar. Keban yakınlarında Karasu’ya katılıncaya dek sürekli büyür.
Bu iki nehrin birleşmesinden oluşan Fırat, Keban’daki kurşun yataklarını geçerek güneybatı yönünde akar. Muş Dağı’nın çevresinde büyük bir kavis çizen Fırat, Dicle’nin kaynaklarının yakınına gelinceye dek güneydoğu yönünde akar, Samsat’ın yukarısındaki dağları birkaç mil geride bıraktıktan sonra ani bir dönüşle güneybatıya yönelir. Bu noktadan sonra Fırat’a yalnız iki büyük akarsu katılır: Balık ve Habur. Bu iki akarsu Kürt illerinin dışında akar.





•NÜFUS
Kürtlerin nüfusuyla ilgili hesaplamalar büyük değişkenlikler gösterir. Bu konudaki görüş ayrılığı yeni bir durum değildir. Birinci Dünya Savaşı’ndan hemen önce ve hemen sonra değişik kaynaklarca verilen rakamlarda oldukça büyük farklılıklar vardır(10).günümüzde Kürtlerin eskiden olduğundan çok daha iyi bilinir olmaları gerçeğine karşın, Kürt nüfusu tartışmalı bir konu olmaya devam etmektedir.
Rambout tarafından verilen rakamlara göre Kürtlerin nüfusu 8.190.000’dir(11).
Günümüzde özellikle Türkiye’de Kürtlerin nüfusları tartışmalıdır. Resmi rakamlar olmadığı için verilen rakamların tamamı
tahminidir. En son Milliyet Gazetesi’nin Türkiye Kürtleri’ne yönelik bir araştırma yaptırdı. Araştırma sonucuna göre
Türkiye’nin %15,8’i yani 11.970.000’i Kürt(12).

Mervaniler
Kürt Mervani hanedanı. Hizan yakınlarında Bahansa Dağlarının yerlilerinden Baz( ya da Badh, Ebu Abdullah el-Hüseyin bin Dutsak el-Harbukti) tarafından kuruldu. Baz’ın yükselişi, Büveyh emiri Adududevle’nin İ.S. 984 (H.S. 374) yılındaki ölümünden sonra Meyyafarqin (Silvan/Diyarbakır) şehrini zaptetmesiyle başladı. Baz,Diyarbakır’ın diğer bölgeleriyle birlikte bu şehri de Büveyhilerden Samsaüdevle’ye ve Hemdanilerden Nasırudevle’ye karşı başarıyla korudu. Hemdaniyelerle yapılan bir savaş sırasında öldürülen Baz’ın yerini, anne tarafından kuzeni Ebu Ali el-Hüseyin bin Mervan aldı. Diyarbakır’a yerleşen Ebu Ali’nin ilk Mervan emiri olduğunu söyleyenler de vardır. Ebu Ali’nin egemenlik alanı Nusaybin, Cezire ve Tur Abdin’i içine alıyordu.
Bu hanedanın en başarılı üyesi, İ.S 1010 ile 1061 yılları arasında 51 yıl hüküm süren Nasırudevle (Bağdat Halifesi El Kadir Billah tarafından verilen ve “devletin yardımcısı” anlamına gelen bir unvan) Ebu Nasır Ehmed idi. Ebu Nasır Ahmet’’in aydın ve adil bir hükümdar olduğu konusunda tarihçiler hemfikir görünmektedir. Camiler, hastanelerve köprüler yaptırdı.şairlerin ve bilim adamlarının koruyucusu oldu. Beş yöneticisi olan Mervani hanedanı, İ.S. 1083’te (H.S. 476) sona erdi(23).
Hasnaviler (Hasanveyh Devleti)
Bu hanedan, Barzıkani (Barzini) aşiretinin reisi Hasanveyh (Hasanoya) bin Hasan tarafından, Büveyh hükümdarı Rüknüdevle ile yaptığı işbirliği sonucu İ.S. 959 (H.S. 348) yılında kuruldu. Ancak Büveyhler daha sonra, Kuzistan’dan Şehrezor’a dek uzanan geniş toprakları elinde bulunduran Hasnavilerin hükümdarlık alanına sahip olmak istediler. Bu hanedanın beş prenslik bir ömrü oldu ve İ.S. 1095’de hanedan son buldu(24).
Annaziler (Ben İnaz Devleti)
Bu hanedan, İ.S 991’den 1117’ye (H.S. 381-511) kadar hüküm sürdü. Ebu el-Fetih Muhammed bin Annaz tarafından kuruldu. Başkenti Hulvan olan Annaz Devleti, İran’la Irak sınır bölgesinde kuruluydu. Tarih sahnesinde yedi Annaz hükümdarı göründü(25).
Eyyubiler
Eyyubiler, en büyük ve en ünlü Kürt hanedanıdır. “Haçlıların Selahaddin’i” diye bilinen Selahaddin Yusuf bin Eyyup bin Şadi tarafından kurulan hanedan, ismini Selahaddin’in babası Necmeddin Eyyub’dan alır. Tüm tarihçiler Eyyubi ailesinin tarihi ve kökenleri hakkında hemfikir gibidirler. Dvin şehir halkından olan aile, önce şehrin eski yöneticileri olan Şeddadilerin hizmetine girmişti. Sonra Selahaddin’in dedesi Şadi bin Mervan’ın iki oğluyla (Esededdin Şérgoh ve Necmeddin Eyyub) birlikte memleketi olan bu şehirden ayrılarak Bağdat’a gittiği söylenir. Selahaddin’in babası oradan Takrit’e geçmiş ve bu şehrin kumandanı olmuştur. Selahaddin, dedesinin Dvin’i terk edişinin yirminci yılında, İ.S. 1137-1138’de (H.S. 532) Irak’taki Takrit’te doğdu(26).
Selahaddin’in babası ve amcası, meydana gelen bir olay sonrasında, onları Takrit’e çağıran Musul Atabeyi Nureddin Zengi’nin isteği üzerine Takrit’ten ayrıldılar. Zengi’nin adamı olarak Suriye’de geçirdiği uzun askerlik yıllarından sonra Selahaddin, Mısır’daki Fatımi halifesi El-Adıd’ın vezirliğini yapan amcası Şérgoh’un ölümünden sonra amcasının yerine atandı. El-Adid’in hastalığını fırsat olarak değerlendiren Selahaddin, ölmekte olan helifenin devrildiğini ilan etti ve hutbenin Bağdat’taki Abbasi Halifesi adına okunmasını emretti. Bu darbe Selahaddin’i Mısır’da tek hakim güç yaparken, Mısır’ı da Bağdat’ın egemenlik sahasına dahil etti. Güçlenmek için uygun bir zemin oluşturan Selahaddin, Suriye’ye sefere çıktı ve Haçlıların egemenliğinde olmayan toprakların büyük bir bölümünde otoritesini kabul ettirdi. Bu dönem, Selahaddin’in kendini tüm Müslüman güçleri örgütleyip Haçlıların üzerine yürüyecek kadar kudretli hissettiği dönemdir. İ.S. 1187’deki (H.S. 583) Hettin Savaşı, belki de Selahaddin’in başarılarının doruğa ulaştığı son nokta oldu. Haçlıların gücünü ve direncini kıran bu savaş, Kudüs’ün teslim alınmasına gidecek yolu açtı(27). Selahaddin birkaç yıl sonra, İ.S. 1193’te öldü. Ölümünden önce imparatorluğunu oğulları ve kardeşleri arasında paylaştırmıştı. Ancak, ölümünden kısa bir süre sonra aile içinde kavgalar patlak verdi. Kardeşi El-Malik El-Adil, Eyyubi ülkesinin büyük bir bölümünü hakimiyeti altına aldı, ancak topraklarını oğullarını arasında bölüştürerek Selahaddin’in yanlışını tekrarladı. El-Kamil Mısır’ı, El-Muazzam Şam’ı, El-Faiz de Irak’ı aldı. El Faiz’in yerine önce kardeşi El-Ahwad, sonra da El-Eşref geçti. Selahaddin’in torunlarının elinde yalnız Halep kaldı(28).
DİN
İslamiyetin Kürt Coğrafyası’na gelişinden önce Kürtlerin çoğu Zerdüşti idi(29). Bazıları pagan yaşantılarını sürdürürken, bazıları ise Hıristiyanlığa ilgi duyuyorlardı.
Hıristiyanlık, Kürt Coğrafyası’na İsa’dan sonraki ilk birkaç yüzyıl içinde girmiştir. Urfalı Mar Mari’nin (İ.S. 226’da öldü), Şahgert’in “ağaçlara tapan ve bakırdan tasvire kurban kesen” kralını ve halkını Hıristiyan olmaya ikna ettiği belirtilir(30). İşo Yab’ın da, Cezire bölgesinin yakınlarındaki Şemanin’de, “Kürtlerin şeytana kurban kestikleri bir yerde” manastır yaptırdığı rivayet edilir(31). Zaten Mar Saba (ölüm 485) tarafından Hıristiyanlaştırılan Kürtlerin “güneşe tapanlar” nitelendiğini biliyoruz. H.S. IV. Yüzyılda yaşamış olan Arap tarihçi el-Mesudi, Cudi Dağı civarında yaşayan dinsiz Kürtlerden bahseder(32).
Yezidilik
Kökenleri, onca araştırmaya rağmen hala bir giz olan Yezidilik garip bir mezheptir(33). Yezidilerin dini, Zerdüştilik, Manişeizm, İslamiyet, Hıristiyanlık, Yahudilik, Sebailik ve Şamanizm’den alınmış öğeleri içeren eklektik bir dindir.
Yezidiler, Dünya’nın yedi melek tarafından yaratıldığına inanırlar. Dinlerindeki ***** tema, Tanrı ile Melek Tavus(şeytan) arasındaki ikililiktir. Onlara göre, Tanrı dünyanın yaratıcısı olan fakat koruyucusu olmayan edilgen bir varlıktır. Melek Tavus, ilahi iradenin etkin yürütüm organıdır. Ruh göçüyle (transmigration) kutsallığa erişen Şeyh Adi’nin, Melek Tavus’un vekili olduğuna inanılır. Yangın inanışın aksine, Yezidiler şeytana tapmazlar. Tanrı mutlak iyi olduğu için ona ibadet etmeye gerek yoktur, asıl korkulması gereken Melek Tavus’tur. Yezidiler cehennemde cezalandırılmaya inanmazlar. Yezidilerin dünyevi ve ruhani liderleri, dinlerince kutsal sayılan Şeyh Adi türbesinin bulunduğu Musul’da ikamet eder.
Aleviler (Kızılbaşlar)
Aşırı bir Şii mezhebi olan Alevilik, Türkiye’de Muş’la Fırat’ın güneybatı Dirseği arasında kalan ve Dersim (Tunceli) yaylalarını da kapsayan bölgede yerleşmiştirler(34). “Kızılbaş”, Müslüman Türkler tarafından yakıştırılmış, hakaret içeren bir addır.
Aleviler Tanrı’nın birliğine, mukadderatına, eşi ve benzeri olmadığına inanır. Hz. İsa’nın yeniden hayata döneceğine inanırlar. Hz. Adem, Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. İsa, Hz. Muhammed ve Hz. Ali’yi en yüce peygamberler olarak nitelerler. Fakat onlara göre Hz. Ali Hz. Muhammed’den daha büyüktür. Her yılın ocak ayının ilk gününde bir kutlama yaparlar. Bu kutlamalardan sonra okunan dualardan seyyit, “hak lokma” denilen bir ekmeği kutsar ve onu katılanlara dağıtır. Düşmanları, bu toplantılarda sefahat ayinleri yaptıklarını ileri sürerler.
Türkiye’deki Kürt İsyanları
Osmanlı İmparatorluğu ve özellikle Cumhuriyet dönemi boyunca Kürtler bir çok kez ayaklandı. Kürtlerin çıkardıkları ayaklanmalar gerek Osmanlı döneminde gerek Cumhuriyet sonrasında sürekli şiddetle bastırılmış, isyanlar büyük ölçekli can ve mal kaybına neden olmuştur. Kürtlerin çıkardıkları belli başlı ayaklanmaların listesini Türkiye’nin tanınmış gazetecilerinden M. Ali Birand adını gizli tuttuğu emekli bir askere dayandırarak köşesinde şu isyanlara yer verdi(Hürriyet Gazetesi, 3 Ocak 2008): OSMANLI DÖNEMİNDEKİ İSYANLAR

Babanzade Abdurrahman Paşa isyanı (1806- Musul)
Babanzade Ahmet Paşa isyanı (1812 – Musul)
Zaza’ların isyanı (1820)
Yezidilerin isyanı (1830- Hakkari)
Şerefhan isyanı (1831- Bitlis)
Bedirhan isyanı (1835- Botan)
Garzan isyanı (1839- Diyarbakır)
Ubeydullah İsyanı (1881- Hakkari)
Bedirhan Osman Paşa ve kardeşi Hüseyin Paşa isyanı (1872-Mardin-Cizre)
Bedirhan Emin Ali isyanı (1889- Erzincan)
Bedirhaniler ve Halil Rema isyanı (1912-Mardin)
Şeyh Selim Şehabettin ve Ali isyanı (1912- Bitlis)
Koşgari isyanı (1920- Koçgiri)


CUMHURİYET DÖNEMİ AYAKLANMALARI:

Nasturi isyanı (1924- Hakkari)
Jilyan isyanı (1926- Siirt)
Şeyh Sait isyanı (1925- Bingöl-Muş-Diyarbakır)
Seit Taha ve Seit Abdullah isyanı (1925-Şemdinli)
Reşkotan ve Reman isyanı (1925- Diyarbakır)
Eruh’lu Yakup Ağa ve oğulları (1926-Pervani)
Güyan isyanı (1926-Siirt)
Haco isyanı (1926- Nusaybin)
I. Ağrı isyanı (1926)
Koçuşağı isyanı (1926- Silvan)
Hakkari- Beytüşşebab isyanı (1926)
Mutki isyanı (1927- Bitlis)
II. Ağrı isyanı
Biçar harekatı (1927- Silvan)
Zilanlı Resul Ağa isyanı (1929- Eruh)
Zeylan isyanı (1930- Van)
Tutaklı Ali Can isyanı (1930- Tutak-Bulanık-Hınıs)
Oramar isyanı (1930- Van)
III. Ağrı harekatı (1930)
Buban aşireti isyanı (1934- Bitlis)
Abdurrahman isyanı (1935-Siirt)
Abdulkuddüs isyanı (1935-Siirt)
Sason isyanı (1935-Siirt)
Dersim isyanı (1937-Tunceli)
*** (1984--)

1925 İsyanının Sebepleri
Türk Hükümeti’nin İsyana Bakış Açısı
Türk hükümeti, Şeyh Sait isyanını cehalet yanlısı, ilkel dini liderler ve aşiret reislerinin başı çektiği gerici ve yozlaşmış bir hareket olarak görmekteydi; Türk Hükümeti’ne göre, bu liderler ve aşiret reisleri, Mustafa Kemal’in gelişmeci ve ileriye dönük reformlarıyla varlıkları tehdit edilen, soydan geçme haklarından vazgeçmek istemiyorlardı. Resmi Türk kaynakları ayrıca Kürt isyanının İngilizler tarafından teşvik edildiğini de iddia ediyorlardı.
Bu suçlamaların doğruluk payı ne olursa olsun, isyanın milliyetçi yönünden ziyade gerici ve dini yönlerinin vurgulamanın Türk Hükümeti’nin işine yaradığı açıkça ortadadır.hatırlanac ağı üzere, isyanın çıktığı tarihlerde Türk Hükümet’i Musul Vilayeti’ni geri almanın yollarını arıyordu; böyle bir olay ancak ve ancak bu vilayetteki oldukça kalabalık Kürt nüfusunun rızasıyla, sürekli bir içtenlikle bu olayı is*****eriyle ve Milletler Cemiyeti’nin onayıyla gerçekleşebilirdi. İsyanın milliyetçi karakteri hakkında Türk Hükümeti tarafından yapılacak resmi bir açıklama, Türkiye’nin Musul konusunda artık hiç bir şey yapamamasına yol açacaktı. Türkler “Brüksel Hattı”nın kuzeyindeki Kürtlerin bağımsızlıkları uğruna Türk Ordusuyla kanlı bir mücadeleye girdiğini kolay kolay kabul edemezlerdi; çünkü aynı hattın güneyindeki Kürtlerin Türk devletine katılmaya istediklerini savunuyorlardı(51). Ancak isyanın bitiminden sonra Mustafa Kemal, 22 Haziran 1926’da İsviçreli sanatçı ve gazeteci Emile Hüderbrand’a alışılmadık bir açıklıkta: “geçmişte, birçok durumlarda *********'da ve Anadolu'nun diğer iç bölgelerinde, Cumhuriyet 'in iradesine karşı çıkmak eğilimi gösterdikleri zaman, onları demirden bir elle ezdim. Örneğin bir keresinde önderlerinin altmışını şafakla astırdım. O unsur dersini almıştır ve bir daha benimle kılıç ölçüştürmeye kalkışmayacaktır” açıklamasında bulunacaktı.
Milliyetçiliğin ve Dinin İsyandaki Rolü
1925 Kürt isyanı hem milliyetçi hem de dini karakterdeydi. Genelde Kürtlerin tamamı milliyetlerine bağlıydı. Modern kuramsal milliyetçi kavramlarının Kürtler arasında yayılması ve milliyetçi bir neslin ortaya çıkması, Kürtleri, milliyetlerini inkara zorlayacak herhangi bir çabaya karşı daha duyarlı hale getirdi. Bu yüzden, Kürt milliyetçiliği ile ilgili faaliyetlerin men edilmesi ve Kürtçe’nin kullanımının yasaklanması, muh***** bir huzursuzluğu ve direnişi de beraberinde getirecekti.
Türkleştirme (çabaları) huzursuzluk yaratıyordu çünkü, kelimeden de anlaşılabileceği gibi, Kürtler Türke dönüştürülecekti. Hiç şüphe yok ki bu, bir Kürt’ten kendisi olmaktan vazgeçmesini ve yeni bir kimliği benimsemesini istemekle eşanlamlıydı. Milliyetçiliğin şahlandığı bir dönemde böyle bir çabanın faydasızlığını anlatmaya bile gerek yoktur.
Dindar Kürtlerin gözünde, Halifeliğin ve Şeriat yasalarının yeni Türkiye’nin liderleri tarafından kaldırılması Türklerle aralarındaki köklü ve büyük önem verilen din kardeşliği bağını kopardı. Bu kafir yenilikleri yaratan ve inançlı insanlarla bağlarını kendi kendilerine koparan Türklerle artık hiçbir ortak yönlerinin kalmadığını hissettiler. Anlayamadıkları şey, bu yabancı ve dininden dönmüş hükümetin kendilerine bu andan itibaren Kürt değil Türk olacaklarını söylemesiydi. Hiç şüphesiz bu onlara milliyetlerini inkar etmelerini, dinlerinden dönmelerini ve kafirlere, Şeriat kurallarını hiçe sayanlara katılmalarını söylemek gibiydi. Boyun eğmeyecekleri bir şey varsa o da buydu.
İsyanda “İngiliz Parmağı” Suçlamaları
İsyanda İngiliz parmağı olduğuna dair suçlamalar sıkça dile getirilmiş ve Türkiye’de hatta dünyanın bir çok kesim tarafından kabul görmüştür. Tahmin edilebileceği gibi, bu suçlamaları ilk ortaya atan Türk Hükümeti oldu, ancak daha sonra çeşitli kaynaklar bunları kullandı ve yaygın geçerlilik kazandı.
İngiltere Musul’u ve oradaki petrolü istiyordu. Musul’un ve Irak petrolünün anahtarı Kürtlerin elindeydi. Türkiye’yi Musul’dan vazgeçmeye zorlamak için bu isyanı kullanıyordu(52).
Modern Türkiye’yle ilgilenen yazarlar çalışmalarında bu teze mütemadiyen değinirken(53), resmi Sovyet kaynakları bir kez bu tezi destekledi(54). İngiliz siyaset yazarları gibi Kürtler de bu suçlamaları bu suçlamaları peşinen reddettiler(55). Türklerin bu suçlamaların içini dolduracak herhangi bir inandırıcı kanıt ortaya koyamadıklarını da belirtmek gerekir. Meselenin doğrusu ne olursa olsun, yaşanan bu olayın Musul sorunun İngiltere lehine sonuçlanmasında etkili olduğu bir gerçektir.
Ulusal Kürt Birliği: Hoybun (Xoybun)
1925’teki Kürt isyanının bastırılması sonrasında ne Kürtlerin acılarını dindirdi, ne de Türklerin şüpheleri ortadan kalktı. Kürtlerin göç ettirilmesini çeşitli baskıcı tedbirler takip etti, bu sırada vilayetlerinde hala yer yer çarpışmalar meydana geliyordu. 1927’ye gelindiğinde bu çarpışmalar daha sıklaşmaya, şiddet artmaya başlamıştı(56).
1927 ilkbaharında, Kürt Coğrafyası’nın dağlarının birinde bir Kürt Ulusal Kongresinin toplanmış olduğu söylenmektedir. Kongreye katılanlar arasında çeşitli aşiretleri ve şehir örgütlerini temsil eden delegeler olduğu kadar, dağlarda ulaşılması zor emin yerlere sığınmış isyancı savaşçıları temsil eden delegeler de vardı(57).kongrede birtakım kapsamlı ve başarma isteğiyle yüklü kararlar üzerinde anlaşmaya varıldı. Tüm Kürt milliyetçi örgütlerin dağıtılmasına ve bu örgütlerin dağıtılmasına ve bu örgütlerin Hoybun (Xoybun)* çatısı altında birleştirilmesine; “son Türk askeri Kürt topraklarını terk edene kadar” mücadelenin sürdürülmesine; emir-*******ın tek merkezden toplanmasına; malzemelik ve cephanelik kurulmasına; Kürt-Ermeni uzlaşmazlığına bir son vermeye; Ağrı Dağı’ndaki Kürt Ava’yı kurulacak olan ********* devletinin geçici başkenti ilan etmeye karar verdiler. Ayrıca İran hükümeti ve “kardeş” İran halkıyla anlaşma yolu izlenmesi, Irak ve Suriye’deki mandater güçlerle dostane ilişkiler kurulması da karara bağlandı(58).
1927 Ekiminde Lübnan’ın başkenti Beyrut’ta düzenlenen bir toplantıda Hoybun’un kuruluşu resmen açıklandı(59). Emir Celadet Bedirhan birliğin ilk başkanı seçildi(60). Bu yeni örgüt daha önce kurulmuş bütün Kürt milliyetçi toplulukların yerine geçti; bu topluluklar da zaten gönüllü olarak kendilerini feshedip yeni Hoybun’da birleşmişlerdi(61). Ağrı Dağı isyanı, doğrudan doğruya Hoybun’un faaliyetleri sonucunda meydana gelmişe benzemektedir.
Ağrı Dağı İsyanı
İsyanın başlamasından sonra “Paşa” ünvanıyla anılmaya başlanacak olan İhsan Nuri Bey(62), daha önceleri Türk ordusunda bir kurmay binbaşıydı ve 1925 isyanında isyancı askerlerden oluşan bir grubu komuta etmişti. İhsan Nuri Bey, Hoybun tarafından Ağrı Dağı’ndaki Kürt kuvvetlerin *******lığına getirilirken İbrahim Paşa(Haski Tello) yerel yönetimden sorumlu oldu.
1928’e gelindiğinde Ağrı Dağı’nda minyatür bir Kürt devleti yaratılmıştı. İyi eğitilmiş ve iyi teçhiz edilmiş Kürt savaşçılardan oluşan birkaç bin kişilik küçük bir ordu kurulmuş, cephanelikler ve malzemelikler inşa edilmiş, bir yerel yönetim ve askeri emir-komuta zinciri oluşturulmuş, Kürt bayrağı göndere çekilmişti(63). Tüm bunlar olup biterken Ankara’nın tavrı şaşırtıcı olmuştu. Türkler güç kullanmaktansa görüşmeler yoluyla sorunu çözmeye çalıştılar.
Türk hükümeti isyanın başında yer alan İhsan Nuri Paşa’yla doğrudan görüşmeye karar verdiler ve bu isteklerini O’na ilettiler. Görüşme talebini kabul eden İhsan Nuri Paşa 1928 Eylül’ünün ortalarında 60 kadar silahlı adamının korumasında Beyazıt’a 30 mil ilerisindeki bir sınır karakolu olan Şeyhli Köprü’de heyetle(64) görüştü. Görüşmede İhsan Nuri Paşa’ya, o ve taraftarlarının silahlarını bıraktığı ve dağdaki üsleri terk etmeleri halinde, kendisini ve emri altındakileri kapsayacak bir genel af ve bunun yanı sıra birtakım kişisel faydalar teklif edildi(65). İhsan Nuri Paşa bu teklifleri reddetti, Kürt yazarlara göre teklifin reddedilme nedeni ise Kürt milliyetçiliğinin tamamen görmezden gelinmesiydi(66).
İsyanın Bastırılması
Ciddi ve büyüyen bir tehlike arz eden Ağrı Dağı’ndaki savaşa hazır Kürt isyancılarla anlaşmaya varma umudunu tamamen yitiren Türkler silaha başvurmaya karar verdiler. Mayıs 1930’da Türk ordusuna bağlı 4. ve 6. kolordular General Salih Paşa komutasında Ağrı Dağı yakınlarında toplandı(67). Türkler Ağrı Dağı’nda yoğunlaşmış Kürt kuvvetlerini yok etmek amacıyla 11 Haziran 1930’da saldırıya geçtiler. 15 Haziran’da Kürt milliyetçi kuvvetleri Tendürek, Iğdır, Erciş, Süphan, Kağızman, Çatak, Van ve Bitlis’te karşı saldırı başlattı. Beklemedikleri bir anda bir çok yerde Kürt saldırısına uğrayan Türkler, Ağrı Dağı’ndaki saldırıdan vazgeçmek zorunda kaldılar. Temmuz ortasına kadar bir çok yerde şiddetli çatışmaların sürdüğü belirtilmektedir. Kürtler Türk kuvvetlerine ağır kayıplar verdirdiklerini iddia ediyorlardı(68). Bütün bu iddialarına rağmen, Kürtler, yavaş yavaş savaşı kaybediyor görünüyorlardı.
Ağustos ve Eylül’de Kürtlerin esas savaş alanının güneyindeki uzak bölgelerde Türk kuvvetlerine karşı yeni şaşırtıcı saldırılar tertip ettiği, Culamerg (Hakkari), Siirt, Mardin, Siverek ve Urfa gibi yerlerde de ufak çaplı çatışmaların çıkmış olduğu belirtilmektedir. Bu saldırıların en belirleyicisi, Türk kuvvetlerinin 2 Eylül 1930’da büyük çaplı bir Kürt kuvveti tarafından Diyarbakır yönüne sürülmesiydi(69).
Görünen o ki, bu saldırı Kürtlerin son büyük çabasıydı. İsyanın hızı artık kesilmiş ve üstün (askeri) sayılar ve kaynaklar ağırlığını hissettirmeye başlamıştı. Kontrolü ellerine geçirmiş olan Türkler, yakaladıkları fırsatı kullanmakta vakit kaybetmediler. İsyancı kuvvetlerin peşine düşüldü ve doğu vilayetlerindeki tüm isyancı kuvvetler yok edildi. Geriye kalanlar kaçmaya ve dağılmaya mecbur bırakıldı, İhsan Nuri ise İran’a sığındı(70).
İsyanın bastırılmasını ağır ve kesin cezai tedbirler takip etti. Bu önlemler arasında zorunlu göçler, toplu tutuklamalar ve alelacele infazlar olduğu söylenmektedir(71). Bölgedeki Kürt köyleri bombalanıp ateşe verildi ve ,söylendiğine göre, bütün Kürt toplumu büyük bir yıkıma uğratıldı. Ağrı’da nelerin yaşandığını en açık şekilde, 16 Temmuz 1930 tarihli Cumhuriyet gazetesi yazmıştı: "Ağrı Dağı tepelerinde kovuklara iltica eden 1500 kadar şaki kalmıştır. Tayyarelerimiz şakiler üzerine çok şiddetli bombardıman ediyorlar. Ağrı Dağı daimi olarak infilak ve ateş içinde inlemektedir. Türkün demir kartalları asilerin hesabını temizlemektedir. Eşkıyaya iltica eden köyler tamamen yakılmaktadır. Zilan harekatında imha edilenlerin sayısı 15.000 kadardır. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dolmuştur. Bu hafta içinde Ağrı Dağı tenkil harekatına başlanacaktır. Kumandan Salih Paşa bizzat Ağrı'da tarama harekatına başlayacaktır. Bundan kurtulma imkanı tasavvur edilemez." Zilan Deresi cesetlerle dolup da harekat başarı ile tamamlanınca İsmet Paşa noktayı koyacaktı: “Bu ülkede sadece Türk ulusu etnik ve ırksal haklar talep etme hakkına sahiptir. Başka hiç kimsenin böyle bir hakkı yoktur” (Milliyet, 31 Ağustos 1930) Ödemiş'te bir konuşma yapan Adalet Bakanı Mahmut Esat (Bozkurt) ise daha açık konuşacaktı: “Biz Türkiye denen dünyanın en hür ülkesinde yaşıyoruz. Mebusunuz inançlarından samimiyetle bahsetmek için buradan daha müsait bir ortam bulamazdı. Onun için hislerimi saklamayacağım. Türk bu ülkenin yegâne efendisi, yegâne sahibidir. Saf Türk soyundan olmayanların bu memlekette tek hakları vardır; hizmetçi olma hakkı, köle olma hakkı. Dost ve düşman, hatta dağlar bu hakikati böyle bilsinler!” (Milliyet, 19 Eylül 1930)
Hoybun ve kolları, Türkiye’deki Kürtlerin davasını dünya kamuoyu önünde çok etkili bir biçimde savunuyordu. Milletler Cemiyeti’ni Kürtlerin içinde bulundukları kötü durumdan haberdar etmek amacıyla Cenevre’ye bir temsilci heyeti gönderdi. O sırada İsviçre’nin Zürih kentinde toplanmış olan II. Enternasyonal, Türkiye’deki Kürtlerin merhametsiz bir baskı altında tutulmasını ve Lozan Antlaşması’nı ihlal edilmesini protesto eden bir bildiriyi kabul etti. Bu önergenin çevrilmiş hali şöyledir:

DİPNOT ve KAYNAKLAR:


1.‘*********’, Kürtçe konuşan insanların yaşadıkları yerleri betimlemek için kullanılan görece modern bir terimdir. Bu terimi ilk olarak Selçuklular, bugünkü *********’ın küçük bir bölümünü oluşturan bir eyaletleri için kullanmışlardır. Minorsky, “*********”, İslam Ansiklopedisi (İngilizce baskı)
2.*********’ın sınırlarına ilişkin bu tanım aşağıdaki çalışmalara dayanmaktadır: Saone, “Limits of *********”, Report on the Sulaimania District of *********, sayfa 1-3; Rambout, Les Kurdes, sayfa 1-2.
3.Fisher, The Middle East, sayfa 303.
4.Molyneux-Seel, “A Journey in Dersim”, GJ, XLIV, no. 1 (Temmuz, 1914), sayfa 468.
5.Oswald, Ermenistan’ın, karacadağ’dan başlayan, Nemrut, Süphan, Tendürek ve Ağrı dağlarını izleyerek Kafkaslardaki Şemeka’ya uzanan bir fay hattıyla bölündüğünü belirtmiştir. Oswald, Armenia sayfa 10.
6.Frodin, “La Morphologie de La Turquie Sud-Est”, Geografiska Annaler (Stockholm), XIX(1937), sayfa 1-28.
7.Wigram, “The Cradle of Mankind”, sayfa 262-310, Nikitin, “Les Kurdes, sayfa 30”
8.Cuinet, “La Turqie d’Asie”, sayfa 427-429; “Handbook of Mesopotamia 1” sayfa 22; Hartmann,“Dicle”; Fisher, “The Middle East” sayfa 340
9.Bouxton, “Euphrates”, Encyclopedia Britannica; Hartman, “Fırat”, İslam Ansiklopedisi, (IV. Cilt, sayfa 622-626); Fisher, The Middle East, sayfa 340.
10.Fransız Hükümeti’nce 1892’de yayımlanan Livre Jaune’de, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Kürtlerin sayısı 3.012.879 olarak tahmin edilmiştir. İngilizlerin resmi yayını Armenia and *********’da Birinci Dünya Savaşı öncesi Osmanlı imparatorluğu’ndaki Kürtlerin sayısı yaklaşık 1.500.000 olarak kaydedilmiştir. Wilson ve Rawlinson, “*********”, Encyclopedia Britannica, 11. Baskı, sayfa 949’da bu sayı 1.650.000 olarak verilmiştir.
11.Rambout, “Les Kurdes” sayfa 19.
12.Milliyet Gazetesi, 22 Mart 2007 tarihinde ‘Konda Araştırma Şirketi’ne yaptırdığı anket sonucu.
13.Minorsky “kürtler”, islam ansiklopedisi, VI. Cilt, sayfa 1089-1114. ayrıca minorsky, “Les Origines”; Actes Du XX. Congres International des Orientalites 5-10 Semtember 1932, sayfa 152.
14.Speiser, “Mesopotamian Origins” (değişik bölümlerde)
15.Driver, “The Name Kurd and Its Philological Connexions” JRAS, X (1923) sayfa 393-403
16.Minorsky, “Kürtler” İslam Ansiklopedisi, VI. Cilt sayfa 1089-1114.
17.“Kurti” sözcüğü modern gürcüce de dahi “Kürt” anlamına gelmektedir, “Orhan Memiş; Türkçe- Gürcüce, Gürcüce-Türkçe Sözlük.”
18.Minorsky, “Kürtler” İslam Ansiklopedisi, VI. Cilt sayfa 1089-1114 ve Safrastian, “Kurds and *********” sayfa 16.
19.Minorsky, “Kürtler” İslam Ansiklopedisi, VI. Cilt sayfa 1089-1114. Karşılaştırma için : Harmatta, “Studies in the Language of The Iranian Tribes in South Russia”, Acta Orientalia 1(Budapeşte) (1951) sayfa 261-314.
20.Minorsky, “Kürtler” İslam Ansiklopedisi
21.Minorsky.”Studies in Caucasian History” sayfa 109 vd.
22.Ross, “şeddat”; ” İslam Ansiklopedisi XI. Cilt” sayfa 381-382
23.Amedroz, “The Marwanid Dynasty at Mayyafariqin” JRAS, (Ocak 1903), sayfa 123-154; Zettersteen, “Mervaniler” İslam Ansiklopedisi, VII. Cilt sayfa 780-781.
24.Minorsky, “Kürtler” İslam Ansiklopedisi VI.Cilt, sayfa 1089-1114.
25.Minorsky, “Annaziler” İslam Ansiklopedisi (İngilizce yeni baskı)
26.Selahaddin’in ilk zamanları için: Minorsky, Studies in Caucaasian History, sayfa 107-157.
27.Selahaddin’in ordusunun örgütlenmesi üzerine bir değerlendirme için bkz. Gibb, “The Armies of Saladin”, Cahiers d’Historie Egyptinne, III (mayıs 1951) sayfa 304-320.
28.Eyyubi Hanedanlığı’nın detaylı tartışıldığı bir kaynak için bkz. Cahen , “Eyyubiler”, İslam Ansiklopedisi, IV. Cilt, Sayfa 424-429.
29.Minorsky, “Kürtler” İslam Ansiklopedisi VI.Cilt, sayfa 1089-1114.Sir Mark Skyes, karşılaştığı bir çok Kürd’ün kendisine İslamiyet öncesi atalarının Zerdüşt olduğunu söylediğini belirtir. Skyes, The Calipsh’s Last Heritage (Londra, 1915), sayfa 425. İsmaili ve Karına mezheplerinin İslam dünyasında yaygınlaşmasını değerlendiren ünlü bir İslam alimi, bu yeni fikirlerin “Kürtlerin ve Zerdüştilerin oğullarının” arasında hızlı bir şekilde kabul gördüğüne işaret etmiştir. Al-Baghdadi, Al-Farq Bayn al-Fıraq, A.S Haklin, sayfa 141
30.Hoffman, Auszüge, sayfa 270.
31.Hoffman, Auszüge, sayfa 270.
32.Al-Masudi, Muruj adh-Dhahab, III, sayfa 254. Alıntılayan Minorsky, “Kürtler”, İslam Ansiklopedisi, VI. Cilt, sayfa 1110.
33.Menzel, “Yezidiler”, İslam Ansiklopedisi, XIII. Cilt, sayfa 413-423 ve buradaki diğer kaynakçalar; Damaluji, al-Yazidiyyah; Meier, “Der Name Der Yazidis”, Westöstliche Abhandlungan Rudolf Tschudi, Derleyen: Meier, sayfa 244-257.
34.Alevilerin inanç ve ibadetlerine dair bir tartışma için bkz. Molyneux-Seel, “A Journey in Dersimé GJ, XLIV, No.1(temmuz 1914) safyfa 49-68
35.Chirguh, La Question Kurde, sayfa 31; Rambout, Les Kurdes sayfa 26; Bedirhan, The Case of ********* sayfa 46
36.Toynbee, Survey, sayfa 507
37.Toynbee, Survey, sayfa 507-508. Şeyh Sait’in ailesinin tarihi için bkz. Rondot, “Les Tribus Montaignardes”
38.Bedirhan, The Case of ********* sayfa 46; Chirguh, La Question Kurde, sayfa 32; Rambout, LesKurdes sayfa 26; Memorandum on the Situation of Kurds, sayfa 11.
39.Türk askerlerinden oluşan bir müfrezeyle Şeyh Sait taraftarlarından bir kaçının münakaşa etmesi yüzünden isyanın zamansız patlak verdiği söylenmektedir. ; Bedirhan, The Case of ********* sayfa 46; Chirguh, La Question Kurde, sayfa 32; Rambout, LesKurdes sayfa 26. Safrastian, bu vakitsiz patlak veren isyanın Türkler tarafından bilerek kışkırtıldığına iddia etmektedir. Ona göre: “Fakat Türkler, başarılı casusluk faaliyetleri sayesinde bu olayı önlediler. Şeyh Sait Türk karargahına çağrıldı, fakat ihanetten şüphelenince, yalnızca birkaç yüz güçlü adamdan oluşan muhafızlarına, planladığı gibi 21 Mart’ta değil, 7 Mart’ta harekete geçme emri verdi” Safrastian, Kurds and *********, sayfa 82-83.
40.Chirguh, La Question Kurde, sayfa 32; Rambout, LesKurdes sayfa 26; Safrastian, Kurds and *********, sayfa 83.
41.Toynbee, Survey, sayfa 509. Safrastian, asilerin Diyarbakır’ın güney kesimini ele geçirmeyi başardığını öne sürmektedir. Safrastian, Kurds and *********, sayfa 83.
42.Toynbee, Survey, sayfa 509.
43.bu anlaşma ayrıca 1921 Franklin-Boullion Antlaşması olarak da bilinmektedir. Bazı kaynaklar, Bağdat Demiryolu’nun Suriyeden geçen bölümünü kullanmakla, Türklerin isyanın gidişini belirleyecek bir fayda sağladıklarını vurgulamaktadır. Bedirhan, The Case of ********* sayfa 48; Chirguh, La Question Kurde, sayfa 32; Rambout, LesKurdes sayfa 26; Safrastian, Kurds and *********, sayfa 83. Ancak Toynbee, demiryolunu kullanma izni almadan önce de, Türk takviye birliklerinin askeri durumu etkileme şansına sahip olduklarını vurgulamaktadır. Toynbee’ye göre, Şeyh Sait’in Diyarbakır’ı ele geçirmek için harcadığı , ancak sonuçsuz kalan, çaba isyancıları büyük ölçüde zayıflatmıştı; isyancılara büyük kayıplara malolan bu çaba, durumun Türklerin lehine çevrildiğini göstermekteydi.
44.The Times (Londra), Mart 28, 1925; Toynbee, Survey, sayfa 509.
45.Toynbee, Survey, sayfa 510. Toynbee, Oriente Moderno, V, 239-240; The Times (Londra) 13 Nisan 1925; Le Temps (Londra) 13 Nisan 1925.
46.Toynbee, Survey, sayfa 510.
47.Armstrong, Grey Wolf, sayfa 65.
48.Bu rakamların ayrıntılı bir dökümü için Chirguh, La Question Kurde, sayfa 49-52’de verilmiştir.
49.Bedirhan, The Case of ********* sayfa 52-53.
50.Chirguh, La Question Kurde, sayfa 33.
51.Bu konular üzerinde uzun uzun tartışan Toynbee, isyanın gerici ve dini yönlerini vurgulamak için resmi kaynakların büyük çabalar harcadığını belirtmektedir. İsmet Paşa’nın 7 Nisan 1925’te Büyük Millet Meclisi’nde yaptığı bir konuşmayı; Ma’murat El-Aziz (Elazığ) Valisi Hilmi Bey tarafından Tanin Gazetesi için yazılan 11 Nisan 1925 tarihli bir makaleyi ve Şeyh Sait’in yargılanması hakkında resmi raporu vermektedir. Toynbee, Survey, sayfa 508, dipnot 3.
52.Armstrong, Grey Wolf, sayfa 225.
53.Krüger, Kemalist Turkey, sayfa 116, 178-179.
54.1925, 1930 ve 1937 isyanlarını emperyalist entrikanın çekip çevirdiği, bu isyanların Türk ve Sovyet çıkarlarını baltalamayı hedeflediğini yazmaktadır. “Kurdy”, Bolshaia Sovetskala Entsiklopediia (I. Baskı, 1937). Ancak bu suçlamalar daha sonraki baskılarda tekrarlanmamıştır. Hiç kuşkusuz bu durum Sovyetlerin hem Türk hem de Kürt politikalarının değiştiğini göstermektedir.
55.Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 19 v.d.; Toynbee ve Kirkwood, ‘Turkey’ sayfa 275-276.
56.Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 19 v.d.; Toynbee ve Kirkwood, ‘Turkey’ sayfa 275-276.
57.Bedirhan, The Case of ********* sayfa 54; Chirguh, La Question Kurde, sayfa 33; Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 12.
58.Chirguh, La Question Kurde, sayfa 34-35; Bedirhan, The Case of ********* sayfa 54-55; Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 12-13; Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 96.
59.Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 96. Bedirhan, toplantının Kürt Coğrafyası’nın dışında yapıldığını ve Hoybun’un kuruluşunun 28 Ekim 1927’de ilan edildiğini belirtmektedir. ; Bedirhan, The Case of ********* sayfa 54; Rambout, bu tarihi 5 Ekim 1927 olarak vermekte, ancak toplantının nerede yapıldığını belirtmemektedir. Rambout, LesKurdes sayfa 29.
60.Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 96. Celadet Bedirhan hakkında bkz. Elphinston, “In Memoriam” JRCAS, XXIX (Ocak, 1952), sayfa 91-94. Chalita ve Malik, Zikra al-Amir Djeladet Bedir Khan ; Rondot, “L’emire Celadet Ali Bedirhan”
61.İlk gruplar şunlardı: ********* Teali Cemiyeti; Kürt Teşkilat-ı İctimaiye Cemiyeti, Kürt Millet Fırkası. Chirguh, La Question Kurde, sayfa 34-35; Rambout, LesKurdes sayfa 29
62.İhsan Nuri Bitlis kökenliydi. Chirguh’a göre, “paşa” ünvanı kendisine Kürtler tarafından yakıştırılmıştır. Chirguh, La Question Kurde, sayfa 35.
63. Chirguh, La Question Kurde, sayfa 29; Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 13.
64.bu heyet, şu kişilerden oluşmaktaydı: iki milletvekili, Kara Kilise Valisi, 29. Alay *******ı, Diyadin ve Beyazıt kaymakamları, . Chirguh, La Question Kurde, sayfa 36
65.İhsan Nuri Paşa’nın şahsına önerilen faydalar arasında generalliğe yükseltilmek ve istediği bir Avrupa ülkesinin başkentine Askeri Ataşe olarak atanmak vardı. Chirguh, La Question Kurde, sayfa 29.
66.Chirguh, Türk teklifinin reddedilmesi hakkında, İhsan Paşa tarafından Hoybun Merkez Komitesine yazılan mektuptan alıntılar yaparak, ayrıntılı bilgi vermektedir. Chirguh, La Question Kurde, sayfa 36-38.
67.Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 96; Chirguh, La Question Kurde, sayfa 30; Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 13.
68.bu kayıplar arasında 1.700 mahkum, 60 makinalı tüfek, 24 top ele geçirilen çeşitli miktarlardaki savaş malzemeleri düşürülen 12 uçak, 2800 ölü ve 4000’nin üzerinde yaralı olduğu söylenmektedir. Kürt tarafının kaybı ise 900 ölü ve 2400 yaralı olarak verilmektedir. Chirguh, La Question Kurde, sayfa 39. karşılaştırma için bkz. Rambout, “LesKurdes” : İhsan Nuri Paşa komutasındaki Kürtlerin iyi savaştığını söyleyen Elphinston, Türk tarafının 2.000 ölü verdiğini belirtmektedir. Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 96;
69.Chirguh, La Question Kurde, sayfa 39; Rambout, “LesKurdes”
70.Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 13. karşılaştırma için bkz. Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 96
71.Türklerin sebeb olduğu vahşetin ayrıntıları hakkında bkz. Chirguh, La Question Kurde, sayfa 39-40. karşılaştırma için ise bkz. Rambout, “Les Kurdes”Türklerin, vahşetten Kürtlerin sorumlu olduğunu iddia ettiklerini belirtmek gerekmektedir.
72.Sosyalist Enternasyonal (S.E.) Yürütme Kurulu’nca Zürih’te kabul edilen 30 Ağustos 1930 tarihli karar (VII, No:40); Chirguh, La Question Kurde, sayfa 40’da alıntılanmıştır. Bu kararın ilk paragrafı Rambout, “Les Kurdes” sayfa 31 ve Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 13’de verilmektedir.
73.Bu makaleler Chirguh, , La Question Kurde, sayfa 40-42’de verilmektedir.
74.Rambout, “Les Kurdes” sayfa 32; Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 14.
75.Rambout, “Les Kurdes” sayfa 32-33; Momerandum on The Situation of the Kurds, sayfa 14-15.
76.Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 44
77.Elphinston, The Kurdish Question İnternational Affairs, XXII (Ocak, 1946) sayfa 96-97.
78.Dersimi, ********* Tarihinde Dersim sayfa 173-188.
79.Elphinston, “Kurds and The Kurdish Question”, JRCAS , XXXV, Bölüm I., Ocak 1948 sayfa 44.
80.Elphinston, “Kurds and The Kurdish Question”, JRCAS , XXXV, Bölüm I., Ocak 1948 sayfa 44.
81.O dönemde, bunun 25.000 kişilik bir kuvvet olduğu tahmin edilmekteydi. Le Temps, 18 Ağustos 1937. karşılaştırma için bkz. Romanette , Le *********, sayfa 18 ve Rambout , “Les Kurdes” sayfa 37. Sonraki kaynakta, Le Temps’daki makale alıntılanmıştır.
82.Le Temps, 18 Ağustos 1937.
83.Le Temps, 18 Ağustos 1937
84.Elphinston, “The Kurdish Question” International Affairs, XXII (Ocak, 1946, sayfa 97).
85.Safrastian, Kurds and *********, sayfa 86.
86.Dersimi, ********* Tarihinde Dersim sayfa 190-203. karşılaştırma için bkz. Le Temps, 18 Ağustos 1937; Rambout, “Les Kurdes” sayfa 35-37 ve 39.
87.Rambout, “Les Kurdes” sayfa 39.
88.The Times (Londra) 31 Aralık 1946.
89.Le Monde, 28 Aralık 1945.
*Hoybun (Xoybun) Kürtçe’de bağımsızlık anlamına gelmekte








hazırlanmasın emeği geçen arkadaşımız komaramede tşkler....